آرایه ادبی 2
کنایه
کنایه یا کنایت در مقابل صراحت قرار دارد و در لغت به معنی پوشیده سخن گفتن است و در اصطلاح ادبی گفتن لفظی یا سخنی است که بر غیر معنی اصلی (معنای دور) خودش دلالت کند. گاهی گوینده میخواهد منظوری را برساند، اما به دلایلی نمیخواهد آن را به صورت مستقیم بیان کند. در این مواقع چیزی را بیان میکند که در ظاهر معنای دیگری دارد، اما به طور غیرمستقیم هدف و منظور گوینده را بیان میکند.
اغراق
اغراق در لغت به معنی زیادهروی کردن در توصیف کسی یا چیزی است و در اصطلاح ادبی نیز به افراط و زیادهروی در مدح یا ذم کسی یا چیزی گفته میشود. برخی ادبا برای صنعت اغراق سه دسته قائل شدهاند که در ادامه آنها را معرفی میکنیم.
مبالغه
در آن گوینده چیزی را مدعی میشود که هم از نظر عقل شدنی است و هم عادتاً در زندگی مثالهایی دارد. به عبارت دیگر، مبالغه یا تبلیغ، افراط در وصف چیزی است. بیت زیر از فرخی سیستانی نمونهای از مبالغه است:
هرچه ماهی باشد اندر قعر دریا خون شود
گر سموم هیبتش بر قعر دریا بگذرد
اغراق
گوینده اغراق چیزی میگوید که از نظر عقلی ممکن است، اما عادتاً ناممکن و ناشدنی است. بیت زیر از سعدی، نمونهای از اغراق است:
به زیورها بیارایند وقتی خوبرویان را
تو سیمین تن چنان خوبی که زیورها بیارایی
تلمیح
تلمیح در لغت به معنی نمودن و آشکار کردن و نگاه سبک کردن به سوی چیزی و گوشه چشم نگریستن است و در اصطلاح ادبی به اشاره کردن شاعر در شعر خود به قصه یا مثلی معروف، تلمیح میگویند. تلمیح از آن دسته آرایه های ادبی است که هم زیبایی میآفریند و هم به معنی کمک میکند.
در بیت زیر، سعدی به داستان یوسف پیامبر در قرآن اشاره کرده است:
بوی پیراهن گمگشته خود میشنوم
گر بگویم همه گویند ضلالیست قدیم
یا در بیت زیر از حافظ، به داستان نوح پیامبر اشاره شده است:
ای دل ار سیل فنا بنیاد هستی بر کند
چون تو را نوح است کشتیبان ز طوفان غم مخور