آرایه های ادبی 1

آرایه‌های ادبی، تکنیک‌هایی هنری هستد که از آن‌ها برای زیباتر کردن ظاهر یا معنای شعر و نثر استفاده می‌کنیم. در واقع آرایه‌های ادبی یا از طریق لفظی یا از طریق معنایی ذهن مخاطب را به چالش می‌کشند و ارزش هنری اثر ادبی را بالا می‌برند. هرکدام از آرایه‌های ادبی لفظی و معنایی نیز به انواع زیادی تقسیم می‌شوند. برای مثال، آرایه‌های سجع و جناس، لفظی و آرایه‌های تشبیه و استعاره، معنایی هستند. در این مطلب همه آرایه‌های ادبی را با مثال توضیح می‌دهیم.

تشبیه

به این جمله توجه کنید: «چهره محبوب مانند ماه زیباست.» ما در این جمله صفت «زیبایی» «چهره محبوب» را با استفاده از کلمه «مانند» به «ماه» تشبیه کرده‌ایم. آرایه تشبیه یکی از آرایه های ادبی معنوی است و همانندی میان دو چیز را بیان می‌کند. ساختمان تشبیه از چهار بخش تشکیل شده است: مُشَّبَه و مُشَّبَهٌ به، وجه شَبَه و اَداتِ تشبیه.

• مشبه کسی یا چیزی است که می‌خواهیم آن را مانند کنیم.
• مشبه‌به نیز چیزی است که مشبه را به آن تشبیه می‌کنیم.
• ادات تشبیه واژه پیوند دهنده میان مشبه و مشبه‌به است.
• وجه شبه نیز ویژگی یا ویژگی‌هایی است که مشبه و مشبه‌به در آن‌ها به هم شباهت دارند.

دو رکن اصلی تشبیه «مشبه» و «مشبه به» هستند که بدون آن‌ها تشبیه رخ نمی‌دهد. مجموع این دو را «طرفین تشبیه» می‌نامند.

توجه کنید که دو چیز نمی‌توانند از همه جهات شبیه هم باشند و مشبه و مشبه‌به نیز در صفت یا صفت‌هایی خاص به هم شباهت دارند. این صفت یا صفات همان «وجه شبه» هستند. البته، این شباهت می‌تواند ظاهری و واقعی باشد یا شاعر آن را در خیال خود ساخته باشد. وجه شبه حتماً باید بین طرفین تشبیه وجود داشته باشد، زیرا اگر شباهتی وجود نداشته باشد، تشبیه بی‌معنی خواهد بود. نکته دیگه این است که وجه شبه باید یک ویژگی برجسته باشد تا زیبایی هنری قابل توجهی داشته باشد.

در مصراع دوم بیت زیر از حافظ، «قد و بالای دوست» مشبه، «صنوبر» مشبه‌به و «چون» ادات تشبیه است. حافظ قدر و بالای دوست را از جهت بلندی به صنوبر تشبیه کرده که همان وجه شبه است و در بیت نیامده است.

دل صنوبریم همچو بید لرزان است
ز حسرت قد و بالای چون صنوبر دوست

استعاره

واژه استعاره در لغت به معنی عاریت گرفتن است و استعمال کلمه‌ای در غیر معنی حقیقی خودش به منظور تشبیه. در واقع، می‌توان چنین گفت که استعاره همان تشبیه است که در آن، یکی از طرفین تشبیه (مشبه و مشبه‌به) حذف شده است. به عبارت بهتر، در استعاره کلمه‌ای را به جای کلمه‌ای دیگر قرار می‌دهیم به این شرط که مشابهت داشته باشند. یکی از دلایل استفاده از استعاره، تکراری شدن تشبیهات مختلف و رایج آن بین عامه مردم است.

تشخیص یا جان بخشی

هرگاه در شعر یا نثر، به یک یک موجود غیرانسان ویژگی‌های انسان را نسبت بدهیم یا به یک جسم، ویژگی‌های جانداران را نسبت دهیم، آرایه جان‌بخشی یا تشخیص را استفاده کرده‌ایم. مانند بیت زیر که ترکیب «دیده عقل» در آن، دارای تشخیص است زیرا یک عضو از بدن جانداران (دیده یا چشم) را به عقل که مفهومی انتزاعی است، نسبت داده است.ش

به قدر جنبش چرخ و به نفع تابش مهر
به نور دیده عقل و به فر جوهر جان
(جمال‌الدین عبدالرزاق)

نام*

ایمیل

نظر*

متن تصویر*