نهاد و گزاره
نهاد و گزاره چیست؟
همه جملهها درباره کسی یا چیزی اطلاعاتی ارائه میدهند. آن کس یا چیز، نهاد جمله است.
- جمله «علی رفت»، درباره رفتنِ علی صحبت میکند. پس «علی» در این جمله نهاد است.
گزارهها درباره عمل یا حالت نهاد صحبت میکنند. آنها درباره اتفاقی که برای شخصی یا چیزی افتاده، درحال افتادن است یا خواهد افتاد، اطلاعاتی به ما ارائه میدهند. علی در جمله قبل، عملِ رفتن را انجام داد. پس «رفتن» در جمله قبل گزاره است.
نهاد چیست؟
معمولا در اول جمله میآید و از یک اسم یا گروه اسمی تشکیل میشود. در بقیه جمله قرار است فعل یا حالتی به نهاد نسبت داده شود. در زبان فارسی، نهاد انواع مختلفی دارد:
نهاد؛ پذیرنده فعل یا حالت
فاعل و مسندالیه، ۲ نوع اصلی نهاد هستند. وقتی نهاد در نقش انجامدهنده کار ظاهر شود، به آن فاعل میگوییم و وقتی پذیرندهی حس و حالتی باشد، آن را مسندالیه مینامیم. بهعنوانمثال:
- فاعل (انجامدهنده کار): «علی رفت» / علی انجامدهنده کار و فاعل است.
- مسندالیه (پذیرنده حالت): «علی خوشحال شد» / علی مسندالیه است، زیرا درحال صحبت از حالواحوال او هستیم.
نادر وزینپور در کتاب «دستور زبان فارسی» ۲ نوع دیگر نهاد را نام میبرد که در قالب «مصدر فعل» و «اسم مصدر» میآیند:
- «خواستن، توانستن است» / کلمه «خواستن» مصدر فعل است و نقش نهاد را بازی میکند.
- «دانش، آموختنی است» واژه «دانش» در این جمله نهاد و از نوع اسم مصدر است.
نهاد؛ جدا یا پیوسته
گاهی نهاد بهصورت جدا میآید و گاهی بهصورت شناسه، بهپایان فعل میچسبد:
- نهاد جدا: «بهار در راه است» / نهادِ جمله «بهار» است که بهصورت جدا قابل مشاهده و اشاره است.
- نهاد پیوسته: «به خانه او رفتیم» نهادِ این جمله بهصورت شناسه فعل آمده است. از طریق شناسه «-یم»، متوجه میشویم که واژه «ما» نهاد جمله است: «ما به خانه او رفتیم».
گزاره چیست؟
بخشی از جمله است که درباره نهاد صحبت میکند. هر گزاره حداقل شامل یک فعل است و میتواند دیگر اطلاعات مربوط به نهاد مانند مفعول ومتمم و قید را در خود جای دهد. واژه یا واژگان تشکیلدهنده گزاره، در حال انتقال پیامی درباره نهاد به مخاطب هستند. بهعنوانمثال:
- «علی با مادرش برای خرید کفش به بازار رفت.»
در جمله بالا، تمام کلماتی که درباره علی خبری به ما میدهند، گزاره جمله را تشکیل میدهند. پس عبارتِ «با مادرش برای خرید کفش به بازار رفت»، در جمله بالا گزاره است.
تفاوت نهاد و گزاره
| نهاد | گزاره |
| درباره آن صحبت میکنیم. | اطلاعاتی را درباره نهاد به ما میدهد. |
| کسی یا چیزی است که در جمله به آن اشاره داریم. | فعل یا حالت نهاد را توضیح میدهد. |
| از اسم یا گروه اسمی تشکیل میشود. | فعل و دیگر اجزای جمله مانند مفعول را در بر میگیرد. |
مثال هایی برای یادگیری نهاد و گزاره
حالا که نهاد و گزاره و ویژگیهای هرکدام را شناختیم، وقتش رسیده که آموختههایمان را با مثالهایی کاربردی ارزیابی کنیم:
| جمله | نهاد | گزاره |
| من ماشین خریدم. | من | ماشین خریدن |
| خانم رحمانی معلم کلاس است. | خانم رحمانی | معلم کلاس است |
| چتر علی قرمز است. | چتر علی | قرمز است |
| شام دیشب ماکارونی بود. | شام دیشب | ماکارونی بود |
| زبان فارسی درس شیرینی است. | زبان فارسی | درس شیرینی است |
| فاطمه اسباببازیهای قشنگی دارد. | فاطمه | اسباببازیهای قشنگی دارد |
| او لباس زیبایی پوشیده بود. | او | لباس زیبایی پوشیده بود |
| به خانه برگشتند. | _َند (آنها) | برگشتن به خانه |
| آمدم. | _َم (من) | آمدن |
| آن پسر شبیه پدرش بود. | آن پسر | شبیه پدر بودن |
| فاطمه و زهرا از شنیدن آن خبر خوشحال شدند. | فاطمه و زهرا | خوشحالشدن از شنیدن یک خبر |
| تو و او باید به خانه برگردید. | تو و او | اجبار برای برگشتن به خانه |
| مردِ گرسنه بیهوش شد. | مرد گرسنه | بیهوش شدن |
| مادربزرگ من دیروز به خانهمان آمد. | مادربزرگ من | دیروز به خانهمان آمد |
نهاد و گزاره را چگونه تشخیص دهیم؟
اگر هنوز برای تشخیص و تفکیک نهاد از گزاره مشکل دارید، از قاعدههای ساده و کاربردی زیر کمک بگیرید:
تشخیص نهاد در جمله
در جواب سوال از «چه کسی؟» یا «چه چیزی؟» در جمله، به نهاد میرسید. بهعنوانمثال:
- در جملهی «من ماشین خریدم»، با خودتان بگویید: «چهکسی ماشین خرید؟». جواب آن، من، نهاد است.
- «هوا سرد است». حالا بپرسید: «چهچیزی سرد است؟». جواب این سوال شما را به نهاد جمله، هوا، میرساند.
تشخیص گزاره در جمله
بهترین راه برای تشخیص گزاره، یافتن فعل جمله است، زیرا فعل مهمترین بخش گزاره است. قسمتی از جمله که در جواب «چهکاری» و «چگونه» میآید، گزارهی آن جمله است.
- در جملهی «من ماشین خریدم»، از خودتان بپرسید: «من چهکاری انجام دادم؟». جواب آن، یعنی ماشینخریدن، گزارهی جمله است.
- برای رسیدن به گزاره در جملهی «هوا سرد است.»، از خودتان سوال کنید: «هوا چگونه است؟». جواب آن، یعنی سردی، گزاره است.
همخوانی نهاد و گزاره با یکدیگر
نهاد معمولا با فعل که بخش اصلی گزاره است، همخوانی دارد. بهعنوانمثال:
- «ما به خانهی مادربزرگ رفتیم.» / در این جمله، هم از روی شناسه فعل (-یم) میتوان نهاد را تشخیص داد و هم از روی ما (نهاد) میتوان فعل را پیدا کرد.
فقط دقت کنید که در برخی مواقع، نهاد و فعل با یکدیگر همخوانی ندارند. مثلا:
- جمعبستن فعل برای ادای احترام: «جناب قاضی تشریف آوردند.» / نویسنده برای ادای احترام به قاضی، او را بهصورت جمع در نظر گرفته است.
- مفرد آوردن اشیای بیجان: «کتابها از روی میز افتاد.» / برای اشیای بیجان میتوان بهجای فعل جمع، از فعل مفرد استفاده کرد.
چه زمان هایی نهاد و گزاره از جمله حذف می شوند؟
نهاد و گزاره گاهی طبق الگوی خاصی بهنام حذف به قرینه، از جمله حذف میشوند. منظور از حذف به قرینه این است که واژهای را در جمله نمیآوریم، چون مخاطب خودش آن را از طریق قرینهاش درک میکند. 2نوع حذف به قرینه داریم که برای درک بهتر نهادوگزاره از هرکدام مثالی میزنیم:
حذف نهاد و گزاره به قرینه لفظی
در حذف به قرینهی لفظی، نویسنده در جای دیگری از متن به واژه یا واژههای حذفشده اشاره کرده است. بهعنوانمثال:
- « این نکته را گفته بودم.» / شناسه فعل (_َم)، جای خالی نهاد (من) را در این جمله پر کرده است، پس نهاد به قرینهی لفظی حذف شده است.
- «من و علی رفتیم و برگشتیم.» / عبارت قبل از ۲ جمله تشکیل شده است: ۱. «من و علی رفتیم»؛ ۲. «من و علی برگشتیم». نهاد جمله دوم، همان نهاد جمله اول (من و علی) است که به قرینه لفظی حذف شده است.
حذف نهاد و گزاره به قرینه معنوی
وقتی بتوان از روی معنای جمله، واژه حذفشده را حدس زد، یعنی آن کلمه به قرینهی معنوی حذف شده است. بهعنوانمثال:
- «چه خبر؟» / بهدلیل کاربرد رایج و متداول عبارت قبل، فعل جمله (داری) حذف شده است. عبارت قبل به این شکل در ذهن ما مینشیند: «چه خبری داری؟»
- «هرچه سادهتر، بهتر.» / برداشت ما از این عبارت بهاینصورت است: «هرچه سادهتر باشد، بهتر است». فعلهای اسنادی را گاهی میتوان به قرینهی معنوی از جمله حذف کرد.
حل مثال برای یادگیری بهتر نهاد و گزاره
حالا بیایید باتوجه به آموختههایمان دربارهی نهاد و گزاره، از مثالهای ساده شروع کنیم و کمکم بهسراغ مثالهای سختتر برویم:
مثال برای تشخیص نهاد و گزاره کلاس ششم
نهاد و گزاره را در جملهی روبهرو مشخص کنید: «او میرود.»
طبق قاعده تشخیص نهاد و گزاره باید بهشیوهی زیر عمل کنیم:
- چه کسی/چهچیزی؟ | او (نهاد)
پس از پیداکردن نهاد بهسراغ تشخیص گزاره میرویم:
- او چهکاری انجام میدهد؟ | میرود (گزاره)
مثال برای تشخیص گزاره
در جمله «او با مادرش به خرید میرود.» گزاره چیست؟
صورت سوال فقط گزاره را از ما خواسته است. همانطور که میدانیم، گزاره از تمام کلماتی تشکیل میشود که خبری دربارهی نهاد میدهند. پس در جملهی بالا باید طبق قاعدهی تشخیص گزاره پیش برویم و همهی کلمات تشکیلدهنده گزاره را از جمله بیرون بکشیم:
- او چه کاری انجام میدهد؟ | با مادرش به خرید میرود (گزاره)
نکته: فرقی ندارد یک جمله چقدر طولانی باشد. بههرحال، تمام کلمات توصیفکنندهی نهاد جزو گزاره هستند.
مثال برای تشخیص نهاد در جمله
در جمله «پسرعموی علی امشب مهمان ماست» نهاد را پیدا کنید.
این سوال فقط نهاد را خواسته است. پس طبق قاعدهی تشخیص نهاد عمل میکنیم:
- یکبار دیگر جمله را بخوانید و به این سوال پاسخ دهید: چهکسی/چهچیزی؟ | پسرعموی علی (نهاد)
نکته: همانطور که گفتیم، نهاد میتواند یککلمه یا گروهی از کلمات باشد.
مثال برای تشخیص نهاد و گزاره جمله های مرکب
در عبارت «دیشب باران بود و امروز آفتابی است.»، چند نهاد و گزاره وجود دارد؟
در جملهی بالا با ۲ خبر روبهروییم. وقتی ۲ خبر داریم، یعنی حتما ۲ نهاد و ۲ گزاره وجود دارد. آنچه این ۲ گزاره را به هم مرتبط کرده، کلمهی «واو» است.
مثال نهاد و گزاره در جمله های نامنظم
در جمله روبهرو نهاد و گزاره را پیدا کنید: «ناگهان باران شروع به باریدن گرفت».
اگرچه جملهها معمولا با نهاد شروع میشوند، اما همیشه هم اینگونه نیست. برای تشخیص نهاد و گزاره در جملهی بالا باید کمی بیشتر دقت کنید. یکبار دیگر جمله را با خودتان بخوانید و سپس به پرسشهای زیر پاسخ دهید:
- چهکسی/چهچیزی؟ | باران (نهاد)
- باران چهکاری انجام داد؟ | ناگهان شروع به باریدن گرفت (گزاره)
مثال برای تشخیص نهاد در شعر
در شعر روبهرو، نهاد را مشخص کنید: «رشتهای بر گردنم افکنده دوست».
شاعران برای حفظ وزن و قافیهی شعر، گاهی مثل مصرع بالا سروته جمله را به هم میبافند. البته ما بازهم طبق همان قاعدهی اصلی پیش میرویم:
- چهکسی/چهچیزی؟ | دوست (نهاد)
همانطور که میبینید، نهاد (دوست) در پایان جمله آمده است.
مثال برای تشخیص نهاد در جملههای سوالی
در جملهی سوالی روبهرو نهاد چیست؟: «برای موفقیت کدام راه آسانتر است؟».
جملههای سوالی هم نهاد دارند:
- چهچیزی/چهکسی؟ | کدام راه (نهاد)