قالب های شعر
قالب قصیده
قصیده یکی از قدیمیترین قالب شعر فارسی است که در قرن سوم هجری به وجود آمده و در قرن ششم به اوج شکوفایی خود رسیده است. در این قالب شعری، بیشتر به موضوعاتی مانند مدح پادشاه، تبریک جشن و عید، توصیف پیروزی در جنگها، حماسه، مرثیه، نکتههای اخلاقی، اجتماعی، عرفانی و... توجه میشود.
قصیده معمولاً بین ۲۰ تا ۷۰ یا ۸۰ بیت دارد. البته گاهی قصیدههایی با ۱۵ یا ۱۶ بیت و همچنین با بیش از ۱۵۰ بیت هم سروده شدهاند.
در قالب قصیده، مصراع اول و دوم بیت مطلع با مصراعهای زوج همه بیتها همقافیه است. نمودار قافیه این قالب را در تصویر زیر مشاهده میکنید.
ویژگی های قالب قصیده
در ادامه، به برخی از ویژگیهای اصلی قالب قصیده اشاره میکنیم.
- بیتهای قالب قصیده انسجام و وابستگی معنایی دارند و میان آنها ارتباط معنایی دیده میشود.
- در قصیده، معمولاً مخاطب خاصی وجود دارد که شاعر، شعر خود را برای او میسراید.
- در قالب قصیده، یک موضوع کلی از ابتدا تا انتها بیان میشود.
مثال قالب قصیده
بهطور مثال، فرخی سیستانی قصیده زیر را در مدح احمد بن حسن میمندی سروده است. بخش ابتدایی و انتهایی این قصیده را در ادامه میخوانید. کلمههای قافیه این قصیده با رنگ قرمز مشخص شدهاند.
ز آفتاب جدا بود ماه چندین شب
همی دوید بگردون بر آفتاب طلب
خمیده گشته ز هجران و زرد گشته ز غم
نزار گشته ز عشق و گداخته ز تعب
چو آفتاب طلب نزد آفتاب رسید
نشاط کرد و طرب کرد و بود جای طرب
...
همیشه تا نبود خانه زحل میزان
چنان کجا نبود برج مشتری عقرب
جهان بکام تو باد و فلک مطیع تو باد
موافق از تو براحت عدو ز تو به کرب
خجسته بادت عید و چو عید باد مدام
همیشه روز و شب تو ز یکدگر اطیب
قالب غزل
غزل از قالبهای رایج شعر فارسی است که هم در ادبیات کهن کاربرد فراوانی داشته و هم امروزه از سوی شاعران معاصر به کار میرود. غزل در قرن ششم هجری به وجود آمده و بیشتر موضوعات عاشقانه در آن به چشم میخورد. البته گاهی برای بیان پندهای اخلاقی و عرفانی یا نکتههای اجتماعی هم از غزل استفاده میشود، اما بهطور کلی، غزلها بیشتر برای بیان موضوعات احساسی و عاطفی به کار میروند.
غزلها معمولاً بین ۵ تا ۱۲ بیت دارند اما ممکن است گاهی با ۳ یا ۴ بیت، یا حتی با ۱۵ و ۱۶ بیت نیز سروده شوند.
در قالب غزل، مصراعهای اول و دوم بیت مطلع با همه مصراعهای زوج همقافیهاند. از این جهت، میتوان گفت که محل قرار گرفتن کلمه قافیه در قالبهای قصیده و غزل یکسان است. در ادامه، نمودار قافیه در قالب غزل نشان داده شده است.
ویژگی های قالب غزل
غزل نیز مانند هر کدام از قالبهای شعری، ویژگیهای منحصربهفردی دارد که در این بخش به آنها اشاره میکنیم.
- در غزل انسجام معنایی وجود ندارد و هر کدام از بیتهای آن معنای مستقلی دارند.
- غزل مخاطب مشخصی ندارد و هر کسی که آن را میخواند و میشوند، میتواند مخاطب شاعر باشد.
- در غزل، ارتباط معنایی میان بیتها وجود ندارد.
مثال قالب غزل
در ادامه، بهعنوان مثال، غزلی را از سعدی شیرازی ارائه کردهایم. کلمههایی که با رنگ قرمز مشخص شدهاند، کلمههای قافیه این غزل هستند.
سرمست درآمد از خرابات
با عقل خراب در مناجات
بر خاک فکنده خرقه زهد
و آتش زده در لباس طامات
دل برده شمع مجلس او
پروانه به شادی و سعادات
جان در ره او به عجز میگفت
کای مالک عرصه کرامات
از خون پیادهای چه خیزد
ای بر رخ تو هزار شه مات
حقا و به جانت ار توان کرد
با تو به هزار جان ملاقات
گر چشم دلم به صبر بودی
جز عشق ندیدمی مهمات
تا باقی عمر بر چه آید
بر باد شد آن چه رفت هیهات
صافی چو بشد به دور سعدی
زین پس من و دردی خرابات
فرق غزل و قصیده چیست؟
غزل و قصیده هر دو در محل قرار گرفتن قافیههایشان به یکدیگر شبیهاند، اما تفاوتهای مهمی هم با یکدیگر دارند. در ادامه، تفاوتهای اصلی این قالبهای شعری را بررسی میکنیم.
- قالب قصیده قبل از قالب غزل شکل گرفته است و قدمت بیشتری دارد.
- در غزل بیشتر به موضوعات عاشقانه اشاره میشود، اما در قصیده، موضوعهایی مانند مدح، نکتههای اخلاقی، تبریک عید و... دیده میشود.
- بیتهای قصیده با یکدیگر ارتباط معنایی دارند و به هم وابستهاند، اما بیتهای غزل به لحاظ معنایی کاملاً مستقلاند.
- قصیده مخاطب مشخصی دارد، اما غزل برای مخاطب خاصی سروده نمیشود.
- در سراسر قصیده به یک موضوع خاص اشاره میشود، اما در غزل، ممکن است چند موضوع کاملاً متفاوت مطرح شود.
قالب قطعه
قالب قطعه از زمان آغاز شعر فارسی وجود داشته است. در این قالب، بیشتر به موضوعات اخلاقی، مدح، «هجو»، تهنیت و... توجه میشود. برخی شاعران از قالب قطعه برای بیان داستانهای پندآموز استفاده میکنند.
قالب قطعه معمولاً بین ۲ تا ۱۵ یا ۱۶ بیت دارد. با وجود این، قطعههایی با ۴۰ یا ۵۰ بیت نیز سروده شدهاند.
در قطعه، مصراعهای زوج همه بیتها با یکدیگر همقافیهاند. مصراع اول بیت نخست در این قالب شعر، معمولاً کلمه قافیه ندارد. با وجود این، در برخی از قطعهها، مصراع اول هم ممکن است قافیه داشته باشد. نمودار قافیه قطعه را در ادامه مشاهده میکنید.
مثال قالب قطعه
برای اینکه با ساختار قطعه بیشتر آشنا شوید، در ادامه مثالی از این قالب شعری را ارائه کردهایم. پروین اعتصامی در شعر زیر برای بیان نکتههای اخلاقی از قالب قطعه استفاده کرده است.
در این قطعه، کلمههای قافیه را با رنگ قرمز نشان دادهایم.
شنیدهاید که آسایش بزرگان چیست:
برای خاطر بیچارگان نیاسودن
به کاخ دهر که آلایش است بنیادش
مقیم گشتن و دامان خود نیالودن
همی ز عادت و کردار زشت کم کردن
هماره بر صفت و خوی نیک افزودن
ز بهر بیهده، از راستی بری نشدن
برای خدمت تن، روح را نفرسودن
برون شدن ز خرابات زندگی هشیار
ز خود نرفتن و پیمانهای نپیمودن
رهی که گمرهیش در پی است نسپردن
دری که فتنهاش اندر پس است نگشودن